Kısasın Amacı Nedir? Hayatın İçinden Bir Bakışla Adalet, Ders ve İnsanlık Hikâyesi
Kısasın amacı nedir? Sorusuna biraz hayatın içinden bakalım
Bazı kelimeler vardır, duyunca insanın aklına hemen ciddi ortamlar, ağır konuşmalar ve ciddi yüz ifadeleri gelir. “Kısas” da bunlardan biridir. Sanki kelimeyi duyduğumuz anda herkes takım elbisesini giyip toplantı masasına oturuyor gibi hissederiz. Oysa hayatın kendisi o kadar resmi değildir. İnsan bazen en büyük dersleri kahve sırasında arkadaşının anlattığı bir olaydan, bazen annesinin “Ben sana demiştim” cümlesinden, bazen de kendi yaptığı komik hatalardan öğrenir.
Ben İzmir’de yaşayan, 25 yaşında, arkadaş ortamında sürekli şaka yapan ama gece yatağa girince gün içinde söylediği tek bir cümleyi bile üç saat analiz eden biri olarak şunu söyleyebilirim: İnsan davranışlarının sonuçlarıyla yüzleşmesi hayatın en eski konularından biridir. Gündüz arkadaşlarla gülüp “Boş ver ya, ne olacak?” deriz, gece ise beynimiz küçük bir mahkeme salonuna dönüşür.
“Acaba bunu söylerken karşı taraf ne düşündü?”
“Keşke o espriyi yapmasaydım mı?”
“Bana neden öyle baktı?”
Kafamızın içinde bazen öyle bir sorgu başlar ki, insan kendi kendisinin hem avukatı hem hâkimi hem de sanığı olur.
İşte kısas kavramı da temelde yapılan bir davranışın karşılığının verilmesi, adaletin sağlanması ve insanların yaptıklarının sonuçlarını anlaması fikri üzerine kuruludur.
Kısas kavramının temel anlamı
Kısas kelimesi, Arapça kökenli bir kelimedir ve “eşit şekilde karşılık verme” anlamına gelir. Tarih boyunca birçok toplumda adalet anlayışının bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Temel düşünce, bir kişinin başka bir kişiye verdiği zararın karşılıksız kalmaması ve ölçülü bir karşılıkla adaletin korunmasıdır.
Buradaki önemli nokta, kısasın yalnızca bir cezalandırma anlayışı olarak görülmemesidir. Asıl mesele, toplumda dengeyi sağlamak ve insanların yaptıkları eylemlerin sonuçları olduğunu fark etmeleridir.
Çünkü insan bazen yaptığı şeyin etkisini ancak karşısına çıktığında anlar.
Mesela arkadaş grubunda sürekli birinin sözünü kesen kişi düşünelim.
Bir gün aynı şey kendi başına geldiğinde:
— “Ya kardeşim, ben konuşurken neden araya giriyorsun?”
diye tepki verebilir.
Arkadaşları da doğal olarak şöyle bakar:
— “Sen bunu üç yıldır bize yapıyorsun ama…”
İşte insanın kendi davranışını dışarıdan görmesi bazen hayatın en etkili öğretmenidir.
Kısasın amacı nedir? Adaleti sağlamak mı, intikam almak mı?
Bu sorunun cevabı en çok karıştırılan noktalardan biridir. Çünkü insanlar bazen adalet ile intikamı birbirine karıştırabilir.
İntikam duygusu genellikle öfkeyle hareket eder. “Bana bunu yaptı, ben de ona daha fazlasını yapayım” düşüncesi vardır. Kısas anlayışında ise amaç ölçüyü korumaktır.
Aradaki fark aslında günlük hayatta da görülür.
Diyelim ki arkadaşınız telefonunuzu yanlışlıkla düşürdü ve ekran kırıldı.
İki farklı tepki verebilirsiniz:
Birinci seçenek:
— “Sen benim telefonumu kırdın, ben de senin bilgisayarını kıracağım.”
Bu biraz mahalle kavgası senaryosu gibi olur. Bir anda olay telefon ekranından çıkıp teknoloji savaşına döner.
İkinci seçenek:
— “Zarar oluştu, bunun karşılanması gerekiyor.”
Burada amaç karşı tarafı cezalandırmak değil, oluşan zararın giderilmesidir.
Kısasın amacı nedir sorusunun merkezinde de bu denge fikri bulunur. Amaç kontrolsüz bir öfke patlaması değil, hakkın korunmasıdır.
Kısasın toplumsal amacı: İnsanları düşünmeye yönlendirmek
İnsanların davranışlarını değiştiren en güçlü şeylerden biri sonuçlarla karşılaşmaktır.
Çocukken hepimizin yaşadığı klasik bir durum vardır.
Annemiz:
— “Oyuncaklarını dağıtma, sonra toplamak zorunda kalırsın.”
der.
Biz de büyük bir özgüvenle:
— “Tamam ya, sonra toplarım.”
cevabını veririz.
Sonra oda savaş alanına döner.
Beş dakika boyunca oyuncakların arasında kaybolduktan sonra iç ses başlar:
“Annem yine haklı çıktı.”
Bu küçük örnekte bile davranış ve sonuç ilişkisini görürüz.
Kısas anlayışının toplumsal yönü de buna benzer. İnsanlara yaptıkları davranışların bir karşılığı olduğunu hatırlatır. Böylece toplumda zarar verme konusunda daha dikkatli olunması amaçlanır.
Çünkü herkes hiçbir sonuçla karşılaşmadan istediğini yapabileceğini düşünürse düzenin korunması zorlaşır.
Kısas neden önemlidir?
Kısasın önemini anlamak için insan psikolojisine biraz bakmak gerekir. İnsan bazen kendisine yapılmayan şeyi başkasına yapmanın ne kadar ağır olduğunu fark etmeyebilir.
Mesela sosyal medyada bir kişinin paylaşımının altına düşünmeden yorum yapan biri düşünelim.
“Ya ben sadece şaka yaptım.”
diyebilir.
Ama karşı taraf o yorumu günlerce düşünebilir.
İşte burada empati devreye girer.
Kısas fikri, insanlara şu soruyu sordurur:
“Ben aynı davranışa maruz kalsaydım ne hissederdim?”
Bu soru aslında insan olmanın temel sorularından biridir.
Ben kendi hayatımda da bunu sık sık fark ediyorum. Arkadaşlarımla otururken bazen birinin yaptığı küçük bir hataya güleriz. Sonra aynı hata benim başıma geldiğinde:
— “Arkadaşlar, bu kadar da dalga geçmeyin.”
derim.
Onlar da doğal olarak:
— “Geçen hafta aynı şeyi sen yaptığında kahkaha atan kimdi?”
diye cevap verir.
Haklılar. Bazen insan kendi yaptığı şeyi unutma konusunda inanılmaz başarılıdır.
Kısas ve vicdan ilişkisi
Kısas yalnızca dışarıdaki bir düzen meselesi değildir. İnsan kendi içinde de sürekli bir değerlendirme yapar.
Vicdan dediğimiz şey aslında içimizde çalışan görünmez bir hesap makinesi gibidir.
Yanlış bir şey yaptığımızda hemen alarm verir.
Bazı insanlar bunu çok güçlü yaşar. Mesela birine sert konuştuğunda bütün gün:
“Acaba kalbini kırdım mı?”
diye düşünür.
Benim gibi fazla düşünen insanlar için bu durum bazen komik bir hâl alabilir.
Bir arkadaşım bana:
— “Dün neden erken çıktın?”
diye sorsa bile kafamda küçük bir senaryo başlar:
“Acaba bana kırıldı mı? Acaba yanlış mı anladı? Acaba artık beni çağırmayacak mı?”
Sonra öğrenirim ki adam sadece merak etmiş.
Beynim ise üç bölümlük dram dizisi çekmiş.
Kısas kavramının arkasındaki düşüncelerden biri de insanın yaptığı davranışların farkında olmasıdır. Kişi sadece dışarıdaki kurallarla değil, kendi vicdanıyla da yüzleşir.
Kısasın amacı nedir? Günümüz hayatında nasıl anlaşılabilir?
Günümüzde kısas kelimesi çoğunlukla hukuk ve dinî kavramlar içerisinde değerlendirilse de temelindeki fikir günlük yaşamda da karşımıza çıkar.
Bir insanın davranışlarının sonuçlarını görmesi, hatalarından ders çıkarması ve adalet duygusunun korunması evrensel bir konudur.
İş yerinde sorumluluğunu yerine getirmeyen kişinin ekibin zor durumda kalması, arkadaşlık ilişkilerinde güvenin zarar görmesi veya aile içinde yapılan bir davranışın karşılık bulması hep bu neden-sonuç ilişkisiyle ilgilidir.
Hayat bazen bize küçük kısas dersleri verir.
Geç kalırsın, otobüsü kaçırırsın.
Dikkatsiz davranırsın, işin uzar.
Birini dinlemezsin, aynı konuda sen anlaşılmayı beklersin.
Hayatın komik tarafı şudur: Bazen bize en büyük dersleri veren şey, başımıza gelen küçük olaylardır.
Kısasın amacı aslında bir denge meselesidir
Kısasın amacı nedir diye düşündüğümüzde karşımıza sadece ceza fikri çıkmaz. Daha geniş bir anlamda adalet, denge, sorumluluk ve insanın kendi davranışlarını sorgulaması gibi kavramlarla karşılaşırız.
Toplumların düzen içinde yaşayabilmesi için insanların yaptıkları davranışların sonuçları olduğunu bilmesi gerekir.
Ama bu anlayışın merkezinde öfke değil, ölçü vardır.
Çünkü hayat zaten yeterince karmaşık.
Bir de herkes birbirine sınırsız şekilde karşılık vermeye kalksa, İzmir’de sahilde yürüyüş yapmak yerine herkes birbirinden hesap sormaya koşardı. Düşünsenize, Kordon’da yürüyorsunuz, biri yanlışlıkla ayağınıza bastı.
— “Sorun değil.”
demek yerine:
— “Bunun karşılığını göreceksin.”
diyorsunuz.
Beş dakika sonra bütün şehir küçük bir hesaplaşma alanına dönerdi.
İnsanlık tarih boyunca düzeni korumak için adalet kavramını geliştirdi. Kısas da bu arayışın önemli parçalarından biri olarak ortaya çıktı.
Sonuç olarak kısasın amacı yalnızca bir karşılık vermek değildir. Asıl amaç, insanların haklarını korumak, zarar gören tarafın mağduriyetini gidermek ve toplumda adalet duygusunu sağlamaktır.
Bazen hayat bize yaptıklarımızı geri gösterir. Bazen bir arkadaşımızın sözüyle, bazen yaşadığımız bir olayla, bazen de gece yatağa uzandığımızda kendi düşüncelerimizle yüzleşiriz.
Çünkü insan, en büyük dersleri çoğu zaman kendi davranışlarının yankısından öğrenir.
Tavsiye Ettiğimiz İçerik: Kırışıklık neden artar ?